Agata Bzdyń ENG Agata Bzdyń FR Agata Bzdyń PL

BLOG

17.05.2020

PRZEMOC DOMOWA W ORZECZNICTWIE EUROPEJSKIEGO TRYBUNAŁU PRAW CZŁOWIEKA


Ostatnio ponownie w mediach pojawiła się wypowiedź przedstawiciela polskiego rządu, że rząd ten ma zamiar wypowiedzieć Konwencję o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (ang. Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence), potocznie zwaną Konwencją Stambulską. Bez wchodzenia w szczegóły tej debaty i tego, co będzie oznaczało dla Polski, jej wizerunku i pozycji na arenie międzynardowej, takie posunięcie, należy powiedzieć wprost, że nic polskiemu rządowi to nie da. Dlaczego? Otóż jest jeszcze Europejska Konwencja o Prawach Człowieka, której polski rząd nie zamierza wypowiadać. Ba! Nie waży się tego zrobić nawet Władimir Putin! Konwencja Praw Człowieka jest instrumentem, który mimo, że nie wspomina o tym wprost, również chroni osoby doświadczające przemocy domowej. Dodam na marginesie, że osobiście wolę i popieram używanie sformułowania „osoby doświadczające przemocy”, a nie „ofiary przemocy”, gdyż wierzę, że język ma znaczenie, a drugie z tych określeń dodatkowo obciąża i stygmatyzuje osoby doświadczające przemocy. 
 

KAMIEŃ MILOWY ORZECZNICTWA ETPCZ - OPUZ v. TURCJI

 
Orzeczeniem, które było przełomowe w zakresie podejścia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka do problemu przemocy domowej jest sprawa Opuz v. Turcji (skarga nr 33401/02). W wyroku wydanym przez Wielką Izbę Trybunału 9 czerwca 2009 roku Trybunał zdefiniował przemoc domową, jako wszelkiego rodzaju objawy przemocy fizycznej, psychicznej oraz zniewag słownych. Ponadto, podkreślono, że problem ten jest obecny we wszystkich Państwach Członkowskich Rady Europy, nie zawsze jest ujawniany, gdyż pojawia się w relacjach rodzinnych lub zamkniętych kręgach osób sobie bliskich oraz nie dotyczy wyłącznie kobiet. Trybunał przyznał, że zarówno mężczyźni, jak i dzieci mogą być osobami doświadczającymi przemocy.
Sprawa Opuz v. Turcji dotyczyła przemocy stosowanej wobec skarżącej oraz jej matki przez męża skarżącej. W wyniku tej przemocy matka skarżącej została zastrzelona przez męża skarżącej, gdy próbowała pomóc córce w ucieczce z rodzinnego domu. W skardze podniesiono, że władze tureckie nienależycie prowadziły śledztwo w sprawie śmierci matki skarżącej i doznawanej przez obie panie przemocy domowej. Trybunał orzekł o naruszeniu art. 2 w jego aspekcie proceduralnym, art. 3 w związku z art. 14 Konwencji, a także art. 3 i zasądził na rzecz skarżącej 30  000 euro słusznego zadośćuczynienia. 
 

WARUNKI SKUTECZNOŚCI DZIAŁAŃ ORGANÓW PAŃSTWA

 
W mojej ocenie najważniejszą kwestią, jaką Europejski Trybunał Praw Człowieka określił w tym  wyroku jest to, jakie warunki musi spełniać śledztwo/dochodzenie prowadzone przez organy prokuratury/policji, a następnie postępowanie sądowe, które dotyczy przestępstwa przemocy stosowanej wobec osób najbliższych. Trybunał wskazał, że:
  1. przewidywalność eskalacji przemocy

    - fakty w sprawie Opuz v. Turcji wskazywały na to, że w przypadku tej rodziny może dojść do eskalacji przemocy. Władze wiedziały o wcześniejszych aktach przemocy popełnianych przez ich sprawcę i nie zareagowały na informacje przekazywane przez matkę skarżącej odnośnie zgłoszeń, że znajduje się ona w sytuacji zagrażającej jej zdrowiu i życiu;
  2. przedsięwzięcie odpowiednich środków

    - Trybunał oceniał, czy władze Turcji postąpiły właściwie, gdy umorzyły śledztwo wobec męża skarżącej w sytuacji, gdy skarżąca i jej matka wycofały swoją zgodę na ściganie. Mimo iż ETPCz stwierdził, że nie było w tamtej chwili konsensusu odnośnie tego, w jaki sposób określić, czy organy ściągania powinny kontynuować śledztwo/dochodzenie ze względu na dobro interesu publicznego. Trybunał podkreślił, że w takim przypadku pod uwagę muszą być wzięte różne czynniki:
    1. w odniesieniu do samego przestępstwa (jego waga (seriousness), rodzaj obrażeń doznanych przez osobę pokrzywdzoną, rodzaj użytych narzędzi zbrodni, czy zakres zamiaru jego popełnienia (planning), 
    2. do sprawcy przestępstwa (jego historię karną, tzn. czy wcześniej dopuszczał się przestępstw i jakiego rodzaju były to przestępstwa, ryzyko popełnienia czynu ponownie, historia popełniania przez niego aktów przemocy), 
    3. od czynników dotyczących osoby pokrzywdzonej oraz innych potencjalnie pokrzywdzonych osób (ryzyko dla osoby pokrzywdzonej i innych potencjalnych pokrzywdzonych, 
    4. efekt jaki działanie sprawcy ma na dzieci, obecność innych gróźb od ostatniego aktu przemocy), 
    5. relacja pomiędzy pokrzywdzoną a sprawcą przestępstwa (historia oraz obecny stan relacji, skutki prowadzenia postępowania wbrew życzeniu pokrzywdzonej).
W skardze Opuz v. Turcji jasnym było, że skarżąca znajduje się w związku naznaczonym przemocą, jednakże organy ścigania wielokrotnie umarzały sprawy zgłaszane przez nią, próbując „nie wtrącać się w sprawy rodziny” i nigdy nie zastanowiły się nad powodem wycofywania przez pokrzywdzoną jej wniosków o ściganie, pomimo posiadania informacji, że sprawca groził pokrzywdzonym dokonaniem zabójstwa. Trybunał nie uznał również za przekonujący argument podnoszony przez władze krajowe, że organy ścigania były ograniczone przepisami obowiązującego prawa, które zabraniało prowadzenia postępowania karnego w przypadkach, gdy doznana szkoda na osobie pokrzywdzonego nie powodowała większych obrażeń ciała (niedyspozycja krótsza niż 10 dni). Te ograniczenia ustawowe Trybunał uznał za naruszające prawa człowieka. Trybunału nie przekonał również argument rządu tureckiego, że prowadzenie postępowania karnego w takiej sprawie naruszyłoby prawo do prywatności osoby pokrzywdzonej przestępstwem.
Trybunał podkreślił również, że władze tureckie zignorowały informacje o zachowaniu oskarżonego i nie dokonały jego zatrzymania/aresztowania na podstawie doniesień potencjalnie pokrzywdzonej przestępstwem matki skarżącej. Trybunał wskazał, że w sprawach karnych dotyczących przemocy domowej prawa sprawcy (potencjalnego sprawcy) nie mogą przeważać nad prawami pokrzywdzonych (potencjalnych pokrzywdzonych) tym przestępstwem. Fakt, że władze tureckie nie skorzystały np. z możliwości orzeczenia zakazu zbliżania się do skarżącej i jej matki świadczył o tym, że zbagatelizowały problem i tym samym ponoszą odpowiedzialność za naruszenie podniesionych przez skarżącą postanowień Konwencji o Prawach Człowieka.
3)

efektywność postępowania karnego - w chwili wniesienia skargi przez skarżącą postępowanie karne trwało już ponad 6 lat. Trybunał podkreślił, że w chwili, gdy pokrzywdzona zdecydowała się na poinformowanie władz państwowych o popełnianym przestępstwie oraz doznawanej przez nią krzywdzie, władze państwowe nie mogą zasłaniać się argumentem, że wycofała ona swoje oskarżenia i wniosek o ściganie.

Wartym podkreślenia jest fakt, że wyrok w zakresie naruszenia obowiązków pozytywnych państwa dotyczących art. 2 Konwencji Praw Człowieka (prawo do życia) zapadł jednogłośnie w Wielkiej Izbie Trybunału (17 sędziów).
Wytycznych wskazanych w tym wyroku powinny zatem słuchać się i wdrażać organy ścigania innych Państw-Stron Konwencji, jeśli chcą uniknąć poniesienia odpowiedzialności przez Państwo na arenie międzynarodowej. Jak jest w naszym kraju wszyscy, a szczególnie osoby zajmujące się sprawami dotyczącymi przemocy domowej, wiedzą najlepiej. Zatem osobiście czekam na sprawę, która trafi do Strasbourga i będzie skierowana przeciwko Polsce, a będzie dotyczyła tego zagadnienia. 
 

INNE NARUSZENIA KONWENCJI PRAW CZŁOWIEKA - DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ

 
W wyroku Opuz v. Turcji Trybunał orzekł również o naruszeniu art. 2 i 3 w związku z art. 14 Konwencji o Prawach Człowieka. W tym zakresie Trybunał stwierdził, że istnieje konsensus między Państwami-Stronami Konwencji (akceptowany przez większość Państw( w zakresie tego, że kobietom przysługuje równa ochrona przed przestępstwem przemocy domowej, jak mężczyznom. Zatem nawet niezamierzone ograniczenie ochrony przed tym przestępstwem z uwagi na płeć będzie stanowiło naruszenie postanowień Konwencji. Z raportów przedłożonych Trybunałowi przez międzynarodowe organizacje pozarządowe wynikało, że przestępstwem przemocy domowej pokrzywdzone są w większości kobiety, a generalny brak odzewu organów krajowych na ten rodzaj przestępstw miał zatem podłoże w płci osób je zgłaszających. Z tego tez względu uznano, że doszło do nrszuenia art. 2 i 3 Konwencji w związku z art. 14 odnośnie dyskryminacji ze względu na płeć skarżącej. 
W tym przypadku na podkreślenie również zasługuje fakt, że orzeczenie to zapadło w sposób jednomyślny. Żaden z sędziów orzekających w sprawie nie miał w tym zakresie zdania odmiennego, odnośnie stwierdzonego naruszenia.

 

INNE SPRAWY PRZED ETPCZ DOTYCZĄCE PRZEMOCY DOMOWEJ

 
Sprawa Opuz v. Turcji nie jest oczywiście jedyną sprawą dotyczącą przemocy domowej, którą rozpoznał Europejski Trybunał Praw Człowieka. Jest ona sprawą najważniejszą, precedensem, na którym polega Trybunał rozpatrując inne kierowane do niego sprawy o podobnym przedmiocie. 
W mojej ocenie jednakże warto również zwrócić uwagę na inne sprawy rozpoznane przez ETPCz, tj. Kontrova v. Słowacji (skarga nr 7510/04), Durmaz v. Turcji (skarga nr 3621/07), Talpis v. Włochom (skarga nr 41237/14), E.S. i inni v. Słowacji (skarga nr 8227/04), Valiulienė v. Litwie (skarga nr 33234/07), N. v. Szwecji (skarga nr 23505/09 w zakresie ryzyka deportacji do kraju pochodzenia, gdzie skarżąca mogła doświadczać przemocy domowej), Volodina v. Rosji (skarga nr 41261/17).
 

NARUSZENIE PRAWA DO ŻYCIA PRYWATNEGO

 
Warto zaznaczyć, że w przypadkach, gdy przemoc domowa nie osiągnie poziomu, który Trybunał może zakwalifikować jako naruszenie art. 3 Konwencji lub art. 2 w przypadku śmierci osoby pokrzywdzonej przestępstwem, sprawy takie rozpoznawane są w zakresie art. 8 Konwencji, tj. prawa do prywatności. Zatem to zakres krzywdy i intensywność przestępstwa, którego doświadcza osoba doznająca przemocy decyduje o kwalifikacji prawnej dokonywanej przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Dla odróżnienia od spraw wskazanych powyżej, które dotyczą przestępstwa przemocy domowej, lecz zostały rozpoznane przez ETPCz pod art. 8 Konwencji wskazać należy przede wszystkim: A. v. Chorwacji (skarga nr 55164/08), Bevacqua i S. v. Bułgarii (skarga nr 71127/01), Buturugă v. Rumunii (skarga nr 56867/15 w zakresie przemocy stosowanej za pośrednictwem internetu - cyberbullying).

Wasze komentarze


Brak komentarzy

Dodaj komentarz

Contact

LEGAL ADVISOR’S OFFICE AGATA BZDYŃ

Marszałkowska Center - Spaces

ul. Marszałkowska 126/134, 00-008 WARSZAWA

Mobile: +48 733 310 782

abzdyn@agatabzdyn-legal.pl

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb.
Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje.    

spacja bydgoszcz    spacja bydgoszcz