Agata Bzdyń ENG Agata Bzdyń FR Agata Bzdyń PL
BLOG
17.04.2020

PRZEWLEKŁOŚĆ POSTĘPOWANIA SĄDOWEGO W ORZECZNICTWIE EUROPEJSKIEGO TRYBUNAŁU PRAW CZŁOWIEKA


Przewlekłość postępowań przed polskimi sądami, zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych, to wciąż aktualny problem systemowy, który został zauważony przez Europejski Trybunał Praw Człowieka już kilkanaście lat temu.
 

KONIECZNOŚĆ STWORZENIA ŚRODKA PRAWNEGO - KUDŁA v. POLSCE

 
W wyroku Wielkiej Izby Trybunału z dnia 26 października 2000 r. w sprawie Kudła przeciwko Polsce (nr skargi 30210/96), stwierdził naruszenie wynikających z Konwencji praw: prawa do skutecznego środka odwoławczego (art. 13) oraz prawa do rzetelnego procesu sądowego i rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie (art. 6 ust. 1).
 

USTAWA O SKARDZE NA PRZEWLEKŁOŚĆ

 
Europejski Trybunał Praw Człowieka zobowiązał wówczas Polskę do podjęcia odpowiednich kroków, które rozwiążą problem przewlekłości postępowań. Realizując zalecania generalne w zakresie wykonania wyroku Trybunału 17 czerwca 2004 r. Sejm uchwalił ustawę o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (tzw. „ustawę o skardze na przewlekłość”). Mimo nadzoru ze strony Komitetu Ministrów nad implementacją wyroku do polskiego systemu prawnego oraz nowelizacją wspomnianej wyżej ustawy o skardze na przewlekłość, parę lat później stało się jasne, że podjęte środki są bezskuteczne, a liczba spraw zawisłych przed Trybunałem w Strasbourgu, w których podnoszone są zarzuty dotyczące przewlekłości postępowań sądowych, nie maleje.

 

RUTKOWSKI I INNI v. POLSCE (skargi nr 72287/10, 13927/11 i 46187/11)

 
Wobec faktu, że zarzuty wpływających do Strasbourga spraw były bardzo podobne, ETCz zidentyfikował najczęściej pojawiające się i stwierdził, że w Polsce, mimo uchwalenia ustawy o skardze na przewlekłość, nadal problem systemowy występuje, gdyż w praktyce ten środek prawny nie spełnia standardów, które Trybunał wskazywał w swoim orzecznictwie. Sprawy Wiesława Rutkowskiego, Mariusza Orlikowskiego oraz Aleksandry Grabowskiej zostały wyselekcjonowane przez Trybunał spośród prawie 600 skarg, jako takie, które pokazywały najpełniej problemy polskiego sądownictwa i nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania skargi na przewlekłość. ETPCz zdecydował, że będą one rozpatrzone w ramach procedury wyroku pilotażowego na podstawie Rule 61 Regulaminu Funkcjonowania Trybunału wraz z 591 innymi skargami. Wszyscy skarżący wskazywali w swoich zarzutach na naruszenie przez Polskę art. 6 ust. 1 oraz art.13 Konwencji. Podnoszono, że polskie sądy powszechne w wadliwy sposób stosują ustawę o skardze na przewlekłość, a tym samym skarżący nie są w stanie uzyskać słusznego zadośćuczynienia (lub w kwocie wyższej niż minimalna), pomimo nadmiernej długość krajowych postępowań toczących się w ich sprawie.
 

PRZEWLEKŁOŚĆ W SPRAWACH KARNYCH

 
Sprawa Pana Rutkowskiego dotyczyła toczącego się przeciwko niemu postępowania karnego, które trwało prawie 8 lat. We wrześniu 2002 roku skarżącemu postawiono w sprawie zarzuty i zastosowano wobec niego tymczasowe aresztowanie. W grudniu 2002 roku został złożony akt oskarżenia przeciwko skarżącemu oraz 15 innym osobom, lecz pierwsza rozprawa odbyła się dopiero cztery lata później w 2006 r. Ostatecznie postępowanie zakończyło się w 2010 r., a skarżący został uniewinniony. Po zamknięciu rozprawy, tuż przed ogłoszeniem, wyroku skarżący złożył skargę na przewlekłość postępowania. Sąd uznał, że postępowanie karne należy uznać za przewlekłe, ale jedynie od 17 września 2004 r., t.j. od dnia kiedy to weszła w życie wspomniana wyżej ustawa o skardze na przewlekłość postępowania. Ostatecznie Sąd przyznał Panu Rutkowskiego 2.000,00 złotych pieniężnej rekompensaty.
 

PRZEWLEKŁOŚĆ W SPRAWACH CYWILNYCH

 
Sprawa Pani Grabowskiej dotyczyła przewlekłości postępowania w sprawie cywilnej, której przedmiotem było stwierdzenia nabycia współwłasności nieruchomości przez zasiedzenie. Postępowanie zostało wszczęte w grudniu 1999 r., przy czym skarżąca była jego stroną od kwietnia 2000 roku. Ostatecznie proces, w którym skarżąca brała udział jako strona trwał aż 13 lat i 2 miesiące i zakończył się w czerwcu 2013 roku. W toku postępowania miały miejsce liczne naruszenia prawa procesowego skutkujące zwróceniem sprawy do sądu pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd pierwszej instancji również przez wiele lat oczekiwał na zgłoszenie się innych uczestników postępowania, których poszukiwał za pomocą ogłoszenia w prasie. Skarżąca wniosła skargę na przewlekłość postępowania w 2011 roku, lecz została ona oddalona. Przy ocenianiu długości toczącego się postepowania Sąd pominął okres przed wejściem w życie ustawy o skardze na przewlekłość postępowania. Co do pozostałego okresu trwania postępowania sąd rozpoznający skargę na przewlekłość wskazał, że postępowanie nie było przewlekłe, gdyż sąd musiał oczekiwać na zgłoszenie się kolejnych uczestników postępowania.
 
Ostatnia, rozpoznawana sprawa - Pana Orlikowskiego była sprawą cywilną o zapłatę należności za prace remontowe, wykonane przez najemcę lokalu. Skarżący wniósł powództwo o odszkodowanie w marcu 1999 roku. Ostatecznie trwało ono 11 lat i 8 miesięcy.
Skarżący wniósł skargę na przewlekłość w maju 2010 roku. Skarga ta została oddalona wobec uznania przez sąd, że przedmiot sprawy był bardzo skomplikowany i wymagał oceny przez kilkoro biegłych sądowych, z trzech różnych specjalizacji. Wobec faktu, że długie rozpoznawanie sprawy było powodowane pracą biegłych, nie można przypisywać przewlekłości postępowania sądowi rozpoznającemu sprawę.
 

PROCEDURA WYROKU PILOTAŻOWEGO

 
Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku w sprawie Rutkowski i inni przeciwko Polsce podjął decyzje o wdrożeniu procedury wyroku pilotażowego. Definicję wyroku pilotażowego można znaleźć w Rule 61 § 1 Regulaminu Trybunału, zgodnie z którym: ”Trybunał może wszcząć procedurę wyroku pilotażowego i wydać wyrok pilotażowy, gdy okoliczności faktyczne skargi wskazują na istnienie w [prawie krajowym lub praktyce sądowej] Wysokiej-Układającej się Stronie problemu strukturalnego lub systemowego bądź innej podobnej dysfunkcji, która spowodowała lub może spowodować podobne skargi.” Innymi słowy, procedura jest wszczynana, gdy Trybunał w Strasbourgu zauważy, że duża ilość wpływających do niego skarg wynika z tej samej przyczyny – braku odpowiednich rozwiązań, regulacji w systemie krajowym, bądź błędnego funkcjonowania instytucji prawa w praktyce.
 

SYSTEMOWE NARUSZENIE PRAWA DO RZETELNEGO PROCESU

 
W wyroku Rutkowski i inni v. Polsce Trybunał uznał, że doszło do naruszenia art. 6 Konwencji wobec każdego ze skarżących, bowiem długość postępowań toczących się przed sądami powszechnymi była nieuzasadniona.
 

KRYTERIA OCENIANIA PRZEWLEKŁOŚCI POSTĘPOWAŃ

 
Europejski Trybunał Praw Człowieka badając przedstawione mu sprawy brał pod uwagę:
  1. łączny dotychczasowy czas postępowania od jego wszczęcia do chwili rozpoznania skargi, niezależnie od tego, na jakim etapie skarga została wniesiona,
  2. charakter sprawy,
  3. stopień faktycznej i prawnej jej zawiłości,
  4. znaczenie dla strony, która wniosła skargę,
  5. rozstrzygniętych w sprawie zagadnień,
  6. zachowanie się stron, a w szczególności strony, która zarzuciła przewlekłość postępowania.
Uznał, że sprawy będące podstawą wyroku pilotażowego nie były szczególnie skomplikowane, zarówno prawnie jak i faktycznie, a przewlekłość wynikała z wadliwej organizacji postępowań (np. rzadko wyznaczanych terminów rozpraw, braku dyscyplinowania biegłych sądowych).

 

WADLIWE FUNKCJONOWANIE SKARGI NA PRZEWLEKŁOŚĆ

 
Ponadto Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał, że doszło do naruszenia art. 13 Konwencji na skutek wadliwie funkcjonującego środka odwoławczego – skargi na przewlekłość postępowania. Trybunał za największy problem uznał zasadę „fragmentaryzacji” postępowania, którą kierowały się sądy odwoławcze przy badaniu przewlekłości postępowania. Nie badano łącznej długości postepowania, lecz jedynie długość wybranych fragmentów, np. brania pod uwagę jedynie okresu od dnia wejścia w życie ustawy o skardze na przewlekłość, czy też od dnia rozpoznania poprzedniej skargi na przewlekłość wniesionej przez którąkolwiek ze stron postępowania. Konsekwencją takiego postępowania było oddalanie skarg w całości lub uznanie jej tylko w części, którą to praktykę Trybunał wytkną polskim sądom jako niezgodną ze standardami strasbourskimi.
 

WYSOKOŚĆ ZADOŚĆUCZYNIENIA ZA PRZEWLEKŁOŚĆ POSTĘPOWANIA

 
Trybunał zwrócił uwagę, że kwestia naruszeń tych przepisów stanowiła już wcześniej przedmiot jego badań. (między innymi sprawy Kudła przeciwko Polsce oraz Krawczak przeciwko Polsce). W świetle okoliczności spraw przedstawionych w wyroku Rutkowski i inni v. Polsce i rozwoju polskiej praktyki sądowej, Trybunał dostrzegł uzasadnione powody do ponownego rozważenia swojego poprzedniego stanowiska w sprawie skuteczności środka odwoławczego wprowadzonego ustawą z 2004 r. (skarga na przewlekłość) oraz zobowiązał Polskę do podjęcia odpowiednich środków w celu zapewnienia skutecznego rozwiązania problemu leżącego u podstaw skarg wniesionych do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez skarżących, zgodnych ze standardami strasburskimi. Ponadto, zobowiązał Polskę do wypłaty rekompensaty pieniężnej na rzecz skarżących z tytułu wyrządzonej szkody niemajątkowej wg. tzw. kryteriów Scordino (no. 1). Trybunał jednocześnie podkreślił, że wysokość zadośćuczynień za przewlekłość postępowania w sprawach krajowych, w których sądy uznały, że taka przewlekłość miała miejsce, była zdecydowanie zbyt niska, co również świadczyło o wadliwym funkcjonowaniu skargi na przewlekłość. Z treści wyroku Rutkowski i inni v. Polsce (§§ 27 and 183) wynika, że za każdy rok przewlekłości postępowania toczącego się wyłącznie w pierwszej instancji, Trybunał przyznałby kwotę około 4750 zł (słownie: cztery tysiące siedemset pięćdziesiąt złotych). Zatem przyznawanie przez polskie sądy za przewlekłość w sprawach, które toczą się po kilka lat (np. ponad 8) kwoty 2000 zł jest zdecydowanie nieadekwatne do obowiązujących Polskę standardów strasbourskich.

 

POZSTAŁE SPRAWY WYROKU PILOTAŻOWEGO

 
15 lipca 2015 roku, czyli w dniu wydania przez Trybunał w Strasbourgu wyroku Rutkowski i inni v. Polsce, Trybunał zakomunikował Rządowi polskiemu również 591 innych spraw skarżących, których przedmiotem była przewlekłość postępowania oraz brak lub zbytnie zaniżenie wysokości zadośćuczynienia za stwierdzoną przewlekłość postępowania. Od tamtej pory Rząd miał 2 lata na zaproponowanie propozycji ugodowych dla skarżących. Poszczególne sprawy z listy załączonej do wyroku pilotażowego zostały zakończone w drodze postępowania polubownego w większości przypadków.
 

PRAKTYKA FUNKCJONOWANIA SKARGI NA PRZEWLEKŁOŚĆ 5 LAT PO WYROKU PILOTAŻOWYM

 

Mimo zakończenia przez Trybunał skreślania spraw z listy w wyniku zawartych z Rządem ugód nadal nierozwiązany pozostał problem funkcjonowania skargi na przewlekłość. Mimo nowelizacji ustawy o skardze na przewlekłość już po wyroku w sprawie Rutkowski i inni v. Polsce nic się nie zmieniło w zakresie jej funkcjonowania od strony praktycznej.
Prowadząc kancelarię od 2016 roku byłam pełnomocnikiem w kilkunastu sprawach dotyczących skargi na przewlekłość. Do dziś jedynie w 1 sprawie, mimo że każda wniesiona przeze mnie skarga dotyczyła sprawy, która trwała minimum 4 lata, sąd krajowy przyznał, że doszło do przewlekłości postępowania oraz zasądził mojej klientce zadośćuczynienie w kwocie 4 000 zł. Obecnie kilka spraw dotyczących przewlekłości postępowania skierowałam w imieniu skarżących do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, aby tam skarżący mogli uzyskać należne im zadośćuczynienie.

Wasze komentarze


Brak komentarzy

Dodaj komentarz

Kontakt

KANCELARIA RADCY PRAWNEGO AGATA BZDYŃ

Marszałkowska Center - Spaces

ul. Marszałkowska 126/134, 00-008 WARSZAWA

Tel. Komórkowy: +48 733 310 781

office@agatabzdyn-legal.pl

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb.
Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje.    

spacja bydgoszcz    spacja bydgoszcz